کوه بلور (شا سفید کو)

نیما فرید مجتهدی | کورچˇ ما 29، 1581

 

مقدمه:
واکاوی نام‌واژه کوه بلور (شاه سفید کوه) و نقش عوامل جغرافیای طبیعی و زمین‌شناسی در شکل‌گیری این نام‌واژه، هدف اصلی نگارش این مقاله می‌باشد و در کنار آن سعی شده تا یکی از قله‌ها و مناطق بکر و دیدنی غرب مازندران (رامسر-تنکابن) در حد توان به خوانندگان معرفی گردد.

موقعیت:
کوه بلور با ارتفاع 3431 متر در انتهای دره رودخانه پل‌رود (دره اشکور) که به جؤر اشکور (جؤر ولایت) معروف است قرار گرفته که از نظر تقسیمات اداری-سیاسی جزء شهرستان رامسر می‌باشد. این کوه، که کوهی مرزی میان رامسر و تنکابن می‌باشد، در مرز دو حوضه‌ی رودخانه‌ی لاکتراشان از زیرحوضه‌های رودخانه‌ی چالِکرودِ رامسر و سرشاخه‌های حوضه‌ی رودخانه‌ی پُل‌رود [پولؤرود] واقع شده است. و آخرین روستای دره‌ی اشکور که در پای این کوه آرمیده روستای میج و در دره چالکرودِ رامسر، روستای ییلاقی لاکتراشان می‌باشد. لازم به ذکر است که شاه سفیدکوه به وسیله‌ی کوه‌های اِرِسوج، لاکِرِه، تَنوره کَش، میان دشت، پیلارتبار، ناشمین و اِریِه احاطه شده است.


وجه تسمیه
در منطقه‌ی اشکورات، جنت رودبار(جن ده رودبار) و دوهزار، این کوه به کوه بلور (شاه سفیدکوه) خوانده می‌شود که از نقاط مختلفی قابل رویت است.
اما دلیل این نام‌گذاری چیست؟
دلیل اطلاق این اسم به کوه، رنگ بسیار روشن آن می‌باشد که به راحتی از نواحی اطراف هم‌چون کوه‌های خشه‌چال، بُزابُن، پلهم دشت و روستاهای میج و لاکتراشان به شکل خاص و زیبایی نمایان می‌باشد. به طوری که حتا توجه هر ناظرِ ناآشنایی را در میان قله‌ها و کوه‌های اطراف به خود جلب می‌کند.
برای تبیین علمی و چگونگی تأثیر عامل جغرافیای طبیعی در این نام‌واژه، لازم است توضیحات مختصری در رابطه با زمین‌شناسی منطقه ارائه گردد. کوه بلور (شاه سفیدکوه) از نظر ساختمان زمین‌شناسی و اشکال ریخت‌شناسی، یک ناودیس برگشته (معلق) می‌باشد. همان‌طور که می‌دانیم طاقدیس‌ها و ناودیس‌ها حاصل چین‌خوردگی می‌باشند. در چین‌خوردگی، اصولاً کوه‌ها منطبق بر طاقدیس و دره‌ها منطبق بر ناودیس هستند. در سری‌های رسوبی با تناوب سنگ‌های سخت و سست فرسایشی، اشکال معکوسی به وجود می‌آورد که مغایر شکل اولیه‌ی ساختمانی آن‌ها می‌باشد.
ناو معلق ناهمواری معکوسی است که در محل ناودیس و منطبق بر سنگ مقاوم و به دنبال عمیق شدن محل میان طاق‌ها در طاقدیس‌های مجاورآن به وجود می‌آید. به دلیل برافراشتگی حاشیه‌ی ناودیس در طبقه‌ی سخت، اغلب شکل آن شبیه کف قایق است (محمودی،1379). به عبارت ساده، یعنی به جای این‌که ناودیس در دره با ارتفاع پایین‌تر باشد در ارتفاع بالاتر نسبت به زمین‌های اطراف قرار می‌گیرد. این ناودیس (کوه بلور) به وسیله‌ی چند گسل به صورت بریده بریده شده درآمده و همین گسل‌ها باعث بالا آمدن این ناودیس و تشکیل کوه بلور شده‌اند. جنس سازندها و سنگ‌های تشکیل دهنده‌ی این کوه از سنگ آهک و آهک گلی، خوب لایه‌بندی شده با رنگ خاکستری روشن است که متعلق به دوره‌ی زمین‌شناسی کرتاسه بالایی می‌باشد. و جنس زمین‌های اطراف و بدنه این کوه از سازندها و سنگ‌های گدازه‌ای و آذرآواری خاکستری تیره تا سیاه‌رنگ مربوط به دوره‌ی کرتاسه‌ی پایینی و بالایی است.
باتوجه به فرسایش سازندها و سنگ‌های کوه بلور در طول زمان و قرار گرفتن آن تحت تأثیر شرایط اقلیم کوهستان سرد و کم باران و صخره‌ای بودن (خاک کم) و کمبود آب به علت آهکی بودن کوه (چشمه‌ها در ارتفاع پایین‌تر ظاهر می‌شوند) و ارتفاع (شیب زیاد آن)، پوشش گیاهی اندکی در دامنه‌ها و یال‌های کوه بلور مشاهده می‌شود. کمبود پوشش گیاهی، عدم تشکیل و تکامل خاک و در معرض فرسایش فیزیکی بودن سنگ‌های تشکیل‌دهنده، باعث عریان بودن چهره‌ی قله‌ی این کوه شده است. این عامل به همراه دو عامل مهم دیگر:
الف: رنگ سازندها و سنگ‌های کوه که آهک با رنگ خاکستری روشن، که در اثر فرسایش لایه‌های سطحی به صورت کِرِم رنگ هم مشاهده می‌شود.
ب: و جنس زمین‌های اطراف بدنه‌ی کوه که از سنگ‌های آذرینِ تیره تا سیاه رنگ می‌باشد، موجب شده این قله با رنگ روشن در پس‌زمینه‌ای از سنگ‌های تیره و سیاه رنگ به شکلی متمایز با چشم‌انداز سفیدگون به ویژه در بعضی از ساعات روز درآید. به علت همین رنگ روشن متمایز، مردم بومی به آن بلور یا سفیدکوه (اسپه کو) می‌گویند و به احتمال زیاد بعد از دفن شخص مورد احترامی بر بالای قله، به آن شاه سفیدکوه می گویند. باید توجه داشته باشیم که در زبان گیلکی به چیزهای روشن بلور می‌گویند. حتا نام برخی از دختران با پوست و چهره‌ی روشن را بلور می‌گذارند(همچون کاس برای افراد چشم سبزو آبی).

توضیح تصویر: تفاوت سازند های زمین شناسی کوه بلور و زمین های اطراف (پیکانها و نقطه چین ها مرز تقریبی بین دو سازند را نشان می دهد.

شاه سفیدکوه
در بالای قله‌ی کوه بلور، ضریح آهنی سبز رنگی خودنمایی می‌کند. این ضریح که در بلندترین نقطه‌ی ارتفاعی قرار گرفته، بدون هیچ گونه بنا و حتی نام و نشانی می‌باشد. نگارنده در پرس‌وجوی میدانی و در جستجوی کتابخانه‌ای، اثری از نام و اطلاعاتی از شخص مدفون و تاریخ زندگی او نیافت. در کنار ضریح و در فاصله‌ی چند متری، مسجدی داروجین وجود دارد که به عنوان پناه‌گاهی برای کوهنوردان و زائران نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

توضیح تصویر: کوه بلور و شاه سفید کوه (دو نقطه‌ی سیاه روی قله‌ی بقعه و مسجد می‌باشند)

«این بقعه، مورد احترام مردم مناطق اشکور، لاکتراشان، دوهزار و. . . می‌باشد. این امام‌زاده که به شاه سفید کوه مشهور است، در نظر معتقدان شفادهنده‌ی بیماری و از بین برنده‌ی نازایی زنان و دارای معجزات دیگر است. از این رو آنان که خواسته و حاجتی دارند، نذر می‌کنند که گوسفند یا گاو‌نری و اگر توانش را ندارند چیزهای کم‌بهاتر در راه شاه سفید کوه قربانی می‌کنند. و پس از برآورده شدن نیازشان، گوسفند یا گاو را به همان‌جا برده قربانی می‌کنند. و یا معادل آن را به بیماران می‌پردازند. رسم دیگر جاری در این امام‌زاده چیدن کل یا نهادن سنگ‌ها روی هم است. بدین معنی که شخص نذرکننده پس از رسیدن به مطلوب، به شاه سفیدکوه آمده و چند سنگ را بر روی هم قرار می‌دهد.» (مشایخی،1380) البته نگارنده روایتی دیگر را نیز در رابطه با همین چیدن سنگ که توسط راهنمای محلی ما انجام شد، مشاهده نمود: این‌که زائران برای نزدیکان و آشنایان و کسانی که دوست‌شان دارند، به وسیله‌ی چیدن چند سنگ برروی هم، خانه برای دنیای آخرت که به آن خانه‌ی آخرت می‌گویند، می‌سازند.

«گفته می‌شود که بنای این بقعه حدود هشتصد سال است که ساخته شده و مردم در روزهای جمعه و به ویژه عید قربان برای زیارت در آن‌جا جمع می‌شوند و گاو و گوسفند قربانی می‌کنند» (یگانه چاکلی،1381). از جاذبه‌های این محل‌، تماشای مناظر بکر و موقعیت جغرافیایی ویژه این کوه می‌باشد. در سمت شمال دره رودخانه لاکتراشان و جنگل‌های انبوه و کرانه‌های دریای کاسپین و در دامنه‌ی جنوبی، دره پُل‌رود (پولؤرود) و مناظر بسیار زیبایی به ویژه در مواقع مه‌گرفتگی نمایان می‌سازد. در سمت شمال غربی، قله‌های بُزابُن، سماموس در جنوب شرقی و در جنوب، پهلم دشت و خَشه‌چال در شمال، کوه‌های تنوره کش، لاکره و... مشاهده می‌شود. چشمه «شادخومبار» در پایین بقعه و دریاچه‌ای معروف به دریاچه‌ی بلور و تونل بزرگی در حدود یکصد متری شمال غربی بقعه، از مناطق بسیار معروف و تاریخی قله‌ی شاه سفیدکوه به شمار می روند» (یگانه چاکلی،1381_با اصلاحات).

توضیح تصویر: بالا سمت راست بقعه شاه سفیدکوه، مسجد، و در انتها کوهی که بر آن علامت + است بزابن و × سماموس بالا چپ، لاکره، تنوره کش. پائین راست کوه خشه چال و پائین چپ ارسوج.

راه‌های دسترسی به شاه سفیدکوه:
برای رسیدن به کوه بلور (شاه سفیدکوه) از چندین راه می‌توان استفاده کرد که البته راه اول به علت بیش‌ترین مسیر ماشین‌رو و به همین علت کم‌ترین میزان کوهنوردی و پیاده‌روی، بهترین و راحت‌ترین راه می‌باشد.
1- کلاچای
کلاچای، رحیم آباد، جاده اشکور(سفیدآب)، گرمابدشت، دوراهی زیاز (و انتخاب مسیر سمت چپ به طرف تونل زیاز)، کاکرود، بارگاه دشت، آسمان رود، لات محله، درگاه، سنگ سر رود، پرندان، دوراهی و انتخاب مسیر خاکی واقع در سمت چپ، دوگل، محمودلات، کِت، تُمل، نِداک، کِلایه اشکور، دوراهی لج و میج و انتخاب راه سمت چپ، روستای میج و ازآنجا راه مال‌رو تا شاه سفیدکوه.
2- رامسر
راه رامسر، تنکابن، جاده هریس (چالکرود)، گانگسر، پیازکش، جارجیلو، دالاخانی، لیماک ده، ایژگی، اِکراسر، جنت رودبار(جن ده رودبار)، میشاروک، جیرحیات، چورته، سورمشک، آرمو، پلهم جان، لاکتراشان، شاه سفیدکوه.
3- راه‌های تنکابن- راه های تنکابن
(راه های تنکابن که به شاه سفیدکوه منتهی می شونداقتباس از کتاب ارزشمند «نگاهی همه سویه به تنکابن» می‌باشد که در این‌جا به طور بسیار خلاصه ارائه شده است):
3-1- راه فرعی از راه َلشتو
جاده رامسر-تنکابن، شیرود، لشتو، تودارک، گل محمد لنگه، پیشه شار، کُچه سر، سُورگُلی، عمران، بالابندحاجته، گَرمِن، جَلستان، لیجکوه، جیرکریم، جورکریم، ازارچال، هلوستان، گاوزیره کش، جَعَک، لاکتراشان، جِیرموت، کوره سر، میان دشت، کوه بلور.
3-2- راه فرعی از چالکش
از لشتو به سمت شرق، شب خوس کول، درویش سرا، گورا، چالکش، آهک چال، لنگه دشت، دِنیوش، عرق کش، بالانبر، در اینجا به یک دو راهی که از سمت راست(غرب) بعد از عبور از محلهای میر عمران و لوزه سرا به بالانبد و ادامه راه قبل می رسد. اما در ادامه مسیر به سمت چپ(شرق) به محلهای پیازپشته، گل چشمه، لاپشته، سوته سر، تاشه سرا، سیاه دمرده، آغوزچال، پیرزن گورسر، رشیه آب، نارستان، هرسه نفرچال، وَلگ سَر، خش تَله و گاو زیره کش و در ادامه هم‌چون مسیر قبلی به شاه سفیدکوه می‌رسد.
3-3- جاده‌ی فرعی کشکو به سیب کلایه
تنکابن، کسکو، پلطان، گرده پشته، غرب منطقه نسیه کوه، منبرسنگ،لپرپلت، شمشیر بَزِه سنگ، گلزاربُن، هندرچال، قهوه‌خانه سردابی، انبارسر. از این بخش راه به دو مسیر تقسیم می شود:
3-3- الف - جاده‌ی مال‌رو کوهستانی غرب: کِنسه، دیمرون، دیگه سرا و کوه هزارچم، لاکتراشان، شاه سفیدکوه.
3-3- ب - راه جنوب: روستای سیب کلایه، دره مهی دره، انحراف به سمت شرق، آبادی پیشکوه، بندسر، سرای تابستانی راور، منطقه‌ی کوهستانی پالوکا گردن، شاه سفیدکوه.
3-4- راه تنکابن- دوهزار
تنکابن، خرم آباد، قلعه گردن، جاده دوهزار، لتاک، درازلات، چال دره، توبُن، میان کوه، ادامه‌ی راه اصلی به سمت غرب، پس پشته، گلستان محله، برسه، شانه تراش، پایان جاده‌ی ماشین‌رو و راه مال‌رو، چشمه‌ور، گُل چال، بندبن، گردکوه، پلیچه، زردسر، نرکش، دشتک سرا، راور، پالوکاگردن، شیرکوه، کُردین، کل گردن، گُچه، شاه سفیدکوه.
هر کدام از این مسیرهای مورد اشاره به ویژه مسیرهای جنگلی-مرتعی رامسر و تنکابن تجربه‌ای فرح‌بخش تا صعود به شاه سفیدکوه را برای مسافران و زائران فراهم می‌نماید.

تشکر و قدردانی:
از دوست عزیزم آقای رسول احمد پور که در مطالعه‌ی حاضر مرا همراهی نموده و همچنین از آقای علی گلچین دوست گرامی‌ام که با کمک‌هایش در منطقه‌ی اشکورات همیشه همراه و پشتیبان من بوده، تشکر و قدردانی می‌نمایم.

منابع :
1-مشایخی،حبیب ا... ، نگاهی همه سویه به تنکابن ، انجمن آثار و مناظر فرهنگی، تهران، 1380
2-یگانه چالکی، حسن، جغرافیای تاریخی اشکور- نگاهی گذرا به جواهردشت، تابان ، 1381
3-سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح،1383، نقشه های توپوگرافی 1:50000 ،
هیر II 6063،لاکتراشان6163 III ، رامسر IV6163،جواهرده I 6063
4-سازمان زمین شناسی ، نقشه زمین شناسی 100000 جواهرده و رامسر .
5-سازمان نقشه برداری کشور،نقشه های توپوگرافی1:2500، تمل lll NE 6063 و جواهرده I SE 6063


نیما فرید مجتهدی
nima_mojtahedi[at]yahoo.com